Mật ong
Bác sĩ Nguyễn Ý Đức
Nhiều người cho rằng mật ong là một
trong nhiều chất dinh dưỡng quý giá nhất mà thiên nhiên ban tặng cho con người.
Để tỏ lòng trân trọng, họ còn gọi mật ong bằng những cái tên văn vẻ như bách
hoa tinh, bách hoa cao, phong đường, phong mật…
Mật ong đã là món ăn ưa thích của
con người từ thuở xa xưa.Hơn bốn ngàn năm về trước, dân Ai Cập và Ấn Độ đã nuôi
ong để lấy mật, nhưng phải đợi tới cả ngàn năm sau, người nuôi ong mới biết
được là để có mật, ong phải hút chất ngọt từ nhụy hoa.
Mật ong là thực phẩm ngọt chính của
con người cho tới thế kỷ thứ 15, khi . đường trắng được tinh chế.Tuy vậy, ngày
nay mật vẫn còn rất phổ thông vì nó làm tăng hương vị thực phẩm, làm dịu ngọt
thức ăn, nước uống và cũng để trị bệnh
Ong là những côn trùng sống thành
từng bầy đoàn kết như một xã hội có tổ chức. Một bầy ong thường thường có một
ong chúa, trên 1000 ong đực và nhiều ngàn ong thợ. Đôi khi có hai ong chúa, một
mẹ một con. Ong thợ rất bận rộn và chỉ thọ được 28 ngày.
Ong Chúa lớn hơn và sống lâu hơn các
ong khác. Thực ra Ong chúa cũng chỉ là ong bình thường nhưng được nuôi dưỡng
liên tục bằng một thực phẩm đặc biệt gọi là mật ong chúa hay sữa ong chúa (
Royal Jelly) trong khi đó ong thợ chỉ được dùng sữa này có ba ngày. Ong Chúa
sống lâu hơn ong thợ tới 60 lần. Mỗi năm ong chúa đẻ tới bốn, năm trăm ngàn
trứng vào khoảng giữa tháng Chạp, khi thời tiết bắt đầu lạnh,
Trong tổ ong, mỗi cá nhân tự quyết
định công việc phải làm, và làm việc rất quy củ, nhịp nhàng. Chúng liên lạc với
nhau bằng nhiều hình thức, đặc biệt nhất là bằng ngôn ngữ vũ điệu trong đường
bay theo hình số 8. Ong cần cù làm việc và cũng sẵn sàng chiến đấu để bảo vệ tổ
ấm khi có xâm lăng, nhất là từ những gấu rừng ham ăn, ưa thích mật ong.
Khi đậu trên hoa, Ong lấy mật hoa,
phấn hoa, nước. Thực phẩm chính của ong là phấn hoa và mật hoa. Mật cung cấp
cho ong carbohydrat và đạm chất. Phấn hoa được ong tiêu thụ ngay hoặc để dành
dùng dần, đôi khi cả tháng.
Ong làm mật.
Mật ong được làm từ nước ngọt nhụy
hoa với 20% nước và 80% đường glucose, fructose.
Ở Bắc Mỹ, đa số mật hoa là từ cỏ ba
lá (clover), berry bushes, cây dại hoa vàng (dandelion).
Ong dùng lưỡi dài như một cái ống để
hút mật hoa vào bao tử riêng biệt. Ong có hai bao tử: một để chứa và tiêu hóa
thực phẩm và một bao tử chỉ để chứa mật hoa. Trong bao tử này, mật hoa được các
diêu tố chế biến thành mật ong.
Vào mỗi sáng sớm, một vài chú ong
“trinh sát” bay lượn trong phạm vi vài cây số để kiếm hoa. Chúng sẽ hút thử một
số mật nhụy mang về cho các ong khác giám định phẩm chất. Khi đã quyết định mật
hoa nào tốt thì cả bầy ong sẽ kéo nhau tới hút mật hoa. Việc hút nhụy không làm
hại tới hoa, mà trong khi hút lấy nhụy thì ong cũng giúp hoa thụ phấn.
Để có được một bao tử đầy mật
(khoảng 70mg), ong phải hút nhụy từ vài trăm đến cả vài ngàn bông hoa. Cho nên,
muốn có nửa lít mật cần tới nước ngọt của cả triệu bông hoa.
Khi về đến tổ, một nhóm ong thợ khác
hút lại mật hoa này, biến chế, rồi rải rộng trong những ngăn của tổ, dùng cánh
để quạt cho bay hơi nước. Sau đó mật ong được tồn trữ trong khuôn gắn kín bằng
sáp, để làm lương thực suốt năm. Một năm bầy ong ăn hết từ 50 tới 100 kg mật.
Các loại mật ong.
Mật ong là một chất lỏng, hơi sền
sệt, từ không mầu tới mầu hổ phách vàng nâu hoặc nâu sậm như mật mía, tùy theo
loại mật hoa. Phẩm chất của mật cũng thay đổi tùy theo địa phương, loại hoa mà
ong hút phấn và nhụy.
Mật ong thường được thu hoạch vào
mùa Xuân và mùa Hạ, buổi sáng hoặc trưa khi ong bay đi ăn xa.
Từ tổ ong, mật được lấy ra bằng máy
ly tâm, diệt trùng bằng hơi nóng và hơi lạnh, lọc vẩn cặn rồi vô chai. Để tăng
thêm số lượng, người làm mật có thể pha thêm đường trắng hoặc nước ngọt của bắp
vào mật trước khi tung ra thị trường.
Mật tốt nhất là thứ không hâm nóng,
không lọc vì khi hâm nóng sẽ làm mất đi mốt số chất dinh dưỡng và phấn hoa. Mật
ong không bị nhiễm độc từ môi trường vì ong chết khi chạm phải những chất ô
nhiễm trước khi bay về tổ.
Mật ong có thể được cất giữ ở nơi
khô ráo trong nhà mà không cần để trong tủ lạnh. Để lâu, mật có thể đổi sang
mầu đậm nhưng vẫn không hư vì trong mật có một loại kháng sinh thiên nhiên có
thể tiêu diệt các ký sinh làm hư mật. Nhưng sau khi pha loãng với nước thì mật
sẽ mau lên men và mau hư như trái cây hoặc rau đậu.
Khi giữ nơi nhiệt độ lạnh, mật có
thể kết tinh. Chỉ cần để trong lò vi ba hay trong nồi nước ấm độ vài phút là
mật ong lỏng trở lại.
Sữa Ong Chúa ( Royal Jelly ).
Đây là một chất lỏng đặc sánh, mầu
trắng như sữa, do những hạch đặc biệt ở cuống họng ong thợ tiết ra.
Vì thấy rằng ong chúa nuôi bằng mật
này sống lâu hơn và cơ thể to hơn nên mật đã được nhiều người ưa chuộng và giá
tiền rất đắt. Sữa ong chúa được bán trong ống nhỏ bịt kín, viên con nhộng, kem
bôi, dung dịch để thoa, xà bông rửa mặt…
Nhiều người tin rằng sữa ong chúa có
thể “cải lão hoàn đồng”, làm hết các vết da nhăn trên mặt, nuôi dưỡng da, thuốc
bổ tăng cường sức khỏe, giúp đời sống tình dục tốt. Các nhà sản xuất còn quảng
cáo là sữa ong chúa chữa được các bệnh đau gan, phong thấp khớp, thiếu máu,
loét bao tử…
Phân tích cho thấy sữa ong chúa có
chất đạm, chất béo, carbohy drat, một số sinh tố B. Tuy nhiên, khi dùng sữa
này, ta cũng nên dè dặt vì đã có trường hợp sữa gây ra dị ứng, hoặc bị lên cơn
suyễn.
Giá trị dinh dưỡng
Ngoại trừ trái cây và rau đậu, mật
ong là nguồn thiên nhiên duy nhất cung cấp cho con người những chất ngọt dễ
tiêu.
Trong mật ong, đường chiếm tỷ lệ
80%; còn lại 20% là nước và các chất khác. Hai thứ đường chính là glucose và
fructose Xin nhắc lại là đường trắng tinh chế đã mất hầu hết sinh tố và khoáng
chất nên đều khó tiêu và cần một vài sinh tố B để được bao tử hấp thụ.
Ngoài đường ngọt, mật ong còn chứa
khoáng chất, sinh tố B, C, các chất amino acid, một ít chất đạm, vài loại men
và mấy hợp chất thơm.
Một muỗng canh mật ong có 0.1 gr đạm
chất; 17.3 gr carbohydrat, 1 mg calcium, 1 mg phosphor, 64 calori. Mật không có
chất béo nhưng có sinh tố B 6, B 1, Magnesium, maganese, natri, kẽm.
Một bác sĩ giải phẫu người Nga đã
làm tăng các sinh tố trong mật ong bằng cách nuôi ong với nhiều loại sinh tố.
Mật ong thường được ăn nguyên chất
với bánh mì. Cũng có thể pha mật ong với bơ hay margarin rồi phết lên bánh mì.
Mật ong có thể ăn với trái cây, khoai…
Khi nấu, một vài chất dinh dưỡng
trong mật bị nhiệt tiêu hủy, nên cần giữ nhiệt độ vừa phải và chỉ cho mật ong
vào nồi khi món ăn đã gần chín.
Bỏ lò, mật ong thấm với các gia vị
khác vào thực phẩm nên ít bị thay đổi.
Mía được làm thành đường tinh chế
sau khi chất xơ, các sinh tố và khoáng chất bị lấy đi. Maple syrup cũng được
nấu chế trước khi trở thành món ăn. Riêng mật ong thì hoàn toàn tự nhiên, lấy
ra từ tổ ong là dùng được ngay.
Mật ong có nhiều mùi vị khác nhau,
vì đôi khi ong bay xa cả trăm cây số để hút nhụy hoa của nhiều thảo mộc khắp
nơi trên trái đất. Dù mùi vị có khác nhau, mật ong không mau hư, có thể cất giữ
ở ngoài tủ lạnh.
Công dụng trị bệnh
Từ nhiều ngàn năm về trước, các sách
y học Ai Cập đã coi mật ong là thuốc chữa bệnh rất phổ thông. Hippocrates
khuyên dân chúng pha mật với nước uống để làm giảm nóng sốt.
Trong các cuộc chiến tranh vào thời
cổ Hi Lạp, Trung Hoa, La Mã, người ta đã biết dùng mật ong để chữa vết thương
bị làm độc.
Sách tham khảo The Edinburgh New
Dispensatory xuất bản năm 1811 có ghi: “ Từ xưa, mật ong đã được dùng như một
loại thuốc rất tốt để làm long đờm, làm mềm dịu các mụn nhọt, để rửa các vết lở
loét trên da”.
Tại Úc châu và Tân Tây Lan, mật ong
được phép bán như một dược phẩm để trị bệnh.
Như vậy, ta thấy mật ong đã là một
môn thuốc dân gian từ lâu đời.
Mật ong đã và đang được dùng để chữa
bệnh theo kinh nghiệm dân gian hoặc các nhà nghiên cứu trong những trường hợp
sau.
-Mật ong bồi bổ , tăng cường sinh
lực, rất tốt cho người bị bệnh đang hồi phục. Uống mật ong trước khi vận động
cơ thể khiến ta không cảm thấy mệt và tập luyện lâu hơn.
-Mật ong làm bớt căng thẳng, làm thư
giãn thể xác và tâm hồn.
-Trước khi đi ngủ, uống mật ong
khiến giấc ngủ ngon hơn. Theo một nghiên cứu của Viện Công Nghệ Massachusetts
(Massachusett Institute of Technology-MIT), chất ngọt của mật làm não tiết ra
nhiều serotonin mà serotonin lại làm dịu hoạt động của não, khiến ta ngủ dễ
dàng.
-Mật làm sự tiêu hóa được dễ dàng
nhờ chất đường dễ tiêu glucose và fructose
-Mật ong làm giảm ho vì thông đàm,
rất tốt cho người bị suyễn, viêm cuống phổi, ho gà.
-Mật có phấn hoa nên đã được dùng để
làm cơ thể quen dần với phấn hoa, tránh dị ứng theo mùa, nhất là vào mùa xuân.
Đấy cũng là nguyên tắc được áp dụng để làm người dị ứng với phấn hoa trở nên
quen đi bằng cách tiêm một lượng rất nhỏ phấn hoa vào cơ thể.
-Mật ong rất tốt để làm bớt đau
cuống họng, làm sạch răng miệng, làm mau lành lở miệng, lở mép nhờ có chất
hydrogene peroxide.
-Mật ong làm mau lành các vết thương
ngoài da, có tính cách khử trùng và là hàng rào tốt để cản sự xâm nhập của vi
trùng vào các vết thương.
-Các nghiên cứu ở Ấn độ cho thấy
bệnh nhân bị phỏng mà được bôi bằng mật thì da mau lành hơn là chữa với thuốc
trị phỏng silver sulfadiazine.
Một bác sĩ giải phẫu người Anh nổi
tiếng đã bôi mật ong lên các vết thương và thấy vết thương mau lành hơn là khi
bôi thuốc kháng sinh.
-Các bác sĩ nhi khoa ở Phi châu cho
hay mật ong rất công hiệu trong việc chữa bệnh tiêu chẩy trẻ em do vi khuẩn
Salmonella, E coli gây ra. Mật ong diệt vi sinh vật bằng cách hút hết chất lỏng
trong vi khuẩn, làm chúng trở nên khô héo.
Tổ chức Y Tế Thế Giới (WHO) khuyên
người đi du lịch mắc bệnh tiêu chẩy thì uống nhiều nước cam có pha mật ong, một
chút muối và một chút baking soda đề bù lại số nước và khoáng chất mất đi.
-Nhờ có khoáng chất boron, mật ong
có thể phòng ngừa bệnh loãng xương, nhất là ở nữ giới. Chất này cũng làm giảm
các triệu chứng khó chịu khi có kinh nguyệt.
-Mật ong rất tốt cho da: Thoa trên
da, mật ong làm da mịn, mềm hơn vì mật giữ độ ẩm cho da. Mật làm bệnh trứng cá
mau lành; bôi lên tóc, mật làm tóc bóng mượt và mềm.
-Mật ong có một lượng chất chống oxy
hóa (antioxidant) tốt tương đương như sinh tố C, nên có khả năng làm chậm tiến
trình lão hóa của tế bào sinh động vật, giảm nguy cơ ung thư. Mật càng đậm càng
có nhiều chất chống oxy hóa.
Cơ quan Kiểm Soát Bệnh Tật Hoa Ky
(Center for Disease Control and Prevention) lưu ý là không nên cho trẻ em dưới
một tuổi dùng mật ong vì cơ thể các em chưa đủ sức chống lại loại vi khuẩn gây
bệnh trúng độc thực phẩm (clostridium botulinum), đôi khi có lẫn trong mật.
Kết luận
Những con ong nhỏ bé nhưng với sự
tinh xảo do thiên nhiên ban cho đã tốn nhiều công sức để tạo ra món thực phẩm
ngon lành, bổ dưỡng và quý giá để cho con người tận hưởng.
Nhưng mật ong dù tốt cũng không phải
là loại thực phẩm có thể thay thế cho tất cả. Hơn nữa, nếu lạm dụng mật ong quá
mức thì chắc chắn cũng sẽ có những phản ứng bất lợi cho cơ thể. Vì thế, cho dù
sẵn có mật ong để dùng, chúng ta cũng biết hạn chế ở một mức độ vừa phải mà
thôi.
Bác sĩ Nguyễn Ý Đức
